کدام تکلیف دینی است که اگر قبول نشود، تمام اعمال انسان بر باد رفته است؟
دکتر محسن اسماعیلی؛
کدام تکلیف دینی است که اگر قبول نشود، تمام اعمال انسان بر باد رفته است؟
درس های شرح نهج البلاغه با سخنرانی دکتر محسن اسماعیلی در مجموعه فرهنگی یادمان شهدای هفتم تیر (سرچشمه) برگزار شد.
پنجشنبه 08 بهمن 1394
تعداد بازدید: 1396 مرتبه

به گزارش روابط عمومی سرچشمه، دکتر محسن اسماعیلی در این جلسه در ادامه شرح نامه 69 نهج البلاغه به بیان مضامین دیگری از عبارت «وَاسْتَصْلِحْ کُلَّ نِعْمَة أَنْعَمَهَا اللهُ عَلَيْکَ، وَلاَ تُضَيِّعَنَّ نِعْمَةً مِنْ نِعَمِ اللهِ عِنْدَکَ، وَلْيُرَ عَلَيْکَ أَثَرُ مَا أَنْعَمَ اللهُ بِهِ عَلَيْکَ» پرداخت و تصریح کرد: طبق این عبارت، حضرت امیرالمؤمنین امام علی (ع) ما را از ضایع کردن هر نوع نعمتی نهی فرموده است.

در ادامه گزیده ای از سخنان دکتر اسماعیلی آمده است:

- ضایع و تباه کردن نعمت به این مفهوم است که انسان از نعمت استفاده نکند و آن را معطل بگذارد و یا از نعمت به گونه ای استفاده کند که دهنده نعمت راضی نیست. بنابراین هر نعمتی، کوچک یا بزرگ، مادی و یا معنوی نباید ضایع شود، بلکه باید به بهترین وجه مورد استفاده قرار بگیرد.

- مهمترین نعمتی که در نهج البلاغه به طور خاص نسبت به آن توجه و سفارش شده، نعمت دین است و طبق فرموده حضرت امیرالمؤمنین(ع)، دین یک نعمت است، بلکه بزرگترین نعمت است و بلکه نعمت بودن تمام نعمت ها به آن بستگی دارد و باید مراقب باشیم که این نعمت بزرگ را ضایع نکنیم. ضایع کردن نعمت دین به صورت عملی به این صورت است که انسان از دستورات دینی اطاعت نکند و یا بد عمل کند. این حکم هم درباره واجبات و هم درباره محرمات صدق پیدا می کند.

- انجام واجبات و ترک کردن محرمات دینی نعمتی برای ماست، چراکه مسیر سعادت و بهشت را برای ما هموار می کند. حضرت امیرالمؤمنین امام علی(ع) در خطبه 167 نهج البلاغه می فرمایند: «إِنَّ اللَّهَ [تَعَالَى ] سُبْحَانَهُ أَنْزَلَ كِتَاباً هَادِياً بَيَّنَ فِيهِ الْخَيْرَ وَ الشَّرَّ فَخُذُوا نَهْجَ الْخَيْرِ تَهْتَدُوا وَ اصْدِفُوا عَنْ سَمْتِ الشَّرِّ تَقْصِدُوا؛ همانا خداوند بزرگ كتابى هدايت گر فرستاد، نيكى و بدى، خير و شر را آشكارا در آن بيان فرمود. پس راه نيكى در پيش گيريد، كه هدايت شويد.» سپس فرمودند: « الفرائض الفرائض! ادوها الی الله تؤدکم الی الجنة» به این معنا که به آنچه خداوند واجب کرده عمل کنید تا شما را به بهشت برساند. اگر خداوند واجبات را برای ما مشخص نمی فرمود، ما هم نمی دانستیم این ها مسیر ورود به بهشت هستند و اگر محرمات را اعلام نمی کرد، نمی دانستیم انجام این کارها آتش دوزخ را به دنبال دارد.

- در ادامه خطبه 167 نهج البلاغه می خوانیم: « إِنَّ اَللَّهَ حَرَّمَ حَرَاماً غَيْرَ مَجْهُولٍ وَ أَحَلَّ حَلاَلاً غَيْرَ مَدْخُولٍ وَ فَضَّلَ حُرْمَةَ اَلْمُسْلِمِ عَلَى اَلْحُرَمِ كُلِّهَا ؛ خداوند چيزهايى را، كه ناشناخته نيست، بر شما حرام كرده [و چيزهايى را كه در آنها عيبى نيست بر شما حلال نموده.] حرمت مسلمان را از هر حرمتى برتر داشته» مرحوم رضی (ره) در ابتدای این خطبه نوشته که این خطبه را حضرت در آغاز خلافت فرموده است.

- باید توجه داشت که طبق خطبه ها و نامه های نهج البلاغه فرقی بین واجبات و محرمات نیست و باید در هر موردی دقت شود. در نامه 59 آن حضرت خطاب به مالک اشتر هم می خوانیم که: «این عهدی است که بنده خدا با مالک اشتر می بندد آن هنگام که او را به ولایت مصر بر می‌گزیند.» و سپس می فرماید: « أَمَرَهُ بِتَقْوَى اللَّهِ وَ إِيْثَارِ طَاعَتِهِ وَ اتِّبَاعِ مَا أَمَرَ بِهِ فِي كِتَابِهِ مِنْ فَرَائِضِهِ وَ سُنَنِهِ الَّتِي لَا يَسْعَدُ أَحَدٌ إِلَّا بِاتِّبَاعِهَا وَ لَا يَشْقَى إِلَّا مَعَ جُحُودِهَا وَ إِضَاعَتِهَا ؛ (نخست)او را به تقوا و ترس از خداوند، ایثار و فداکارى در راه اطاعتش و متابعت از آنچه در کتاب خدا قرآن به آن امر شده است فرمان مى دهد: به متابعت اوامرى که در کتاب الله آمده، فرائض و واجبات و مستحبات؛ هیچ راهی برای خوشبختی وجود ندارد مگر اینکه به دستورات الهی عمل کنیم و هیچ کسی بدبخت و شقی نمی شود مگر اینکه تکالیف الهی را انکار کند یا ضایع کند آنها را.»

- همه تکالیف دینی راه بهشت هستند. اما در میان همه تکالیف، نماز از اهمیت بیشتری برخوردار است و در آیات قرآن کریم، نهج البلاغه و احادیث هم در این باره تاکید بسیاری شده است. در نامه 47 نهج البلاغه در این باره فرموده اند: «الله الله فی الصلاة فانها عمود دینكم؛ شما را به خدا درباره نماز بدرستیکه آن عمود دین است.» این روایت از پیغمبر اکرم (ص) و سایر ائمه اطهار علیهم السلام هم نقل شده است که نشان دهنده اهمیت نماز است. پس تا نماز هست، خیمه دین برپاست و گرنه تمام دین بر باد رفته است.

- پیغمبر اسلام (ص) فرمودند: «حافظوا علی الصلوات الخمس فان الله تبارک و تعالی اذا کان یوم القیماه یدعوا بالعبد فاول شیء یسأل عنه الصلاه فان جاء بهاتاماً و الا زخ فی النار؛ بر نمازهای پنجگانه محافظت کنید زیرا وقتی روز قیامت شود خدا بنده را فرا می خواند و اولین سوالی که از او می کند از نماز است بنابراین اگر آن کامل آورده که خوب و در غیر این صورت در جهنم افکنده می شود.» این توضیه در قرآن کریم هم آمده است که مراقب نماز باشید.

- حضرت امیرالمؤمنین(ع) در خطبه نهج البلاغه فرمودند: «تعاهدوا امر الصلاة و حافظوا علیها و استکثروا منها و تقربوا بها فانها «کانت علی المؤمنین کتاباً موقوتاً» الا تسمعون الی جواب اهل النار حین سئلوا: «ما سئلکم فی سقر؟ قالوا: لم نک من المصلین و انها لتحت الذنوب حت الورق و تطلقها. اطلاق الربق و شبهها رسول الله - صلی الله علیه و آله و سلم - بالحمة تکون علی باب الرجل فهو یغتسل منها فی الیوم واللیلة خمس مرات فما عسی ان یبقی علیه من الدرن ؛ نماز را سرکشی و بازرسی کنید و آن را حفظ کنید، زیاد نماز بخوانید و با نماز خود را به خدا نزدیک کنید. نماز فریضة واجبی است که در وقت های خاص بر مؤمنان واجب گردیده است. آیا به پاسخ دوزخیان گوش فرا نمی دهید آن هنگام که از آن ها پرسیدند: چه چیز شما را به دوزخ کشانده است؟ گفتند: ما از نمازگزاران نبودیم. همانا نماز! گناهان را چونان برگ های پاییزی فرو می ریزد و غل و زنجیر گناهان را از گردن ها می گشاید. پیامبر اسلام (ص) نماز را به چشمه آب گرمی که بر درِ سرای مردی جریان داشته باشد تشبیه کرد. اگر روزی پنج بار خود را در آن شستشو دهد، هرگز چرک و آلودگی در بدن او نماند.» این خطبه اشاره به سوره مدثر دارد که می فرماید: «إِلاَّ أَصْحابَ الْيَمينِ؛ في‏ جَنَّاتٍ يَتَساءَلُونَ؛ عَنِ الْمُجْرِمينَ؛ ما سَلَکَکُمْ في‏ سَقَرَ؛ قالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّينَ؛ وَ لَمْ نَکُ نُطْعِمُ الْمِسْکينَ؛ وَ کُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضينَ؛ وَ کُنَّا نُکَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ؛ حَتَّي أَتانَا الْيَقينُ؛ مگر اصحاب یمین؛ آنها در باغهای بهشتند، و سؤال می کنند از مجرمان چه چیز شما را به دوزخ وارد ساخت؟ می گویند:«ما از نمازگزاران نبودیم، و اطعام مستمند نمی کردیم، و پیوسته با اهل باطل همنشین و همصدا بودیم، و همواره روز جزا را انکار می کردیم، تا زمانی که مرگ ما فرا رسید!»

-هر چه سطح مسئولیت و جایگاه اجتماعی انسان بالاتر می رود باید مراقبت او نسبت به نماز بیشتر شود و مراقب باشد که طبق فرموده حضرت امیرالمؤمنین (ع)، به نماز نگوید کار دارم بلکه به کار بگوید نماز دارم. در نامه 27 نهج البلاغه می خوانیم که وقتی حضرت امیرالمؤمنین(ع) به محمد بن ابی بکر حکم مسئولیت دادند، در آن حکم نوشتند: «صل الصلوه لوقتها الموقت لها و لاتعجل وقتها لفراغ و لا تؤخرها عن وقتها لاشتغال و اعلم ان كل شىء من عملك تبع لصلوتك؛ نماز را در وقت مقرر آن به جاى آور، و به خاطر فراغت عجله مكن و به علت اشتغال آن را به تأخیر میفكن، و بدان كه همه اعمال تو بسته به نماز تو است.»

- گاهی انسان در شرایطی قرار می گیرد که سود دنیایی را بر نماز ترجیح نمی دهد، اما حضرت امیرالمؤمنین(ع) این نوع معامله را سود نمی دانند و در حکمت 106 می فرمایند: «لاَ يَتْرُكُ النَّاسُ شَيْئاً مِنْ أَمْرِ دِينِهِمْ لاِسْتِصْلاَحِ دُنْيَاهُمْ إِلاَّ فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مَا هُوَ أَضَرُّ مِنْهُ؛ مردم چيزى از امور دينشان را براى اصلاح دنيايشان ترك نمى كنند مگر اين كه خداوند زيان بارتر از آن را به روى آنها مى گشايد.»

- امام جماعت باید در نماز خواندن رعایت ناتوان ترین مأموین را بکند. در نامه 53 نهج البلاغه می فرمایند: «وَ إِذَا قُمْتَ فِي صَلَاتِكَ لِلنَّاسِ فَلَا تَكُونَنَّ مُنَفِّراً وَ لَا مُضَيِّعاً فَإِنَّ فِي النَّاسِ مَنْ بِهِ الْعِلَّةُ وَ لَهُ الْحَاجَةُ وَ قَدْ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ( صلى الله عليه وآله ) حِينَ وَجَّهَنِي إِلَى الْيَمَنِ كَيْفَ أُصَلِّي بِهِمْ فَقَالَ صَلِّ بِهِمْ كَصَلَاةِ أَضْعَفِهِمْ وَ كُنْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً ؛ چون با مردم به نماز جماعت بايستى نه چنان نماز بگزار كه مردم را رميده كنى نه به آن صورت كه نماز را ضايع نمايى، كه در ميان مردم هم بيمار وجود دارد و هم كسى كه حاجتى دارد و بايد به دنبال آن برود. من از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله هنگام سفرى كه مرا به يمن فرستاد پرسيدم: با مردم چگونه نماز بگزارم فرمود: «با آنان نمازى بخوان مانند نماز ناتوان‏ترين آنان، و به مردم مؤمن مهربان باش.» در نامه 52 خطاب به همه امرا و ولایت ها فرمودند: «صَلُّوا بِهِمْ صَلَاةَ أَضْعَفِهِمْ و لَا تَكُونُوا فَتَّانِينَ.»

- کتاب «اسرار الصلاه» نوشته حاج میرزا ملکی تبریزی که به فارسی هم ترجمه شده، منبع خوبی برای آشنایی با آداب نماز است. در عین حال امام خمینی (ره) هم دو کتاب درباره نماز نوشته اند به نام های «آداب الصلوه» که مطالعه آن بسیار مفید است، کتاب دیگر «سر الصلوه» است که معارف بالای نماز را نوشته اند که درک آن برای افراد عادی مشکل است. امام خمینی (ره) در ابتدای کتاب آداب الصلاة نوشته اند: «آنچه در اين مقام بايد دانست آن است كه اكتفا نمودن به صورت نماز و قشر آن و محروم ماندن از بركات و كمالات باطنيّه آن، كه موجب سعادات ابديّه بلكه باعث جوار ربّ العزّة و مرقاة عروج به مقام وصول به وصال محبوب مطلق- كه غايت آمال اولياء و منتهاى آرزوى اصحاب معرفت و ارباب قلوب بلكه قرّة العين سيّد رسل صلّى اللَّه عليه و آله است از اعلا مراتب خسران و زيان كارى است كه پس از خروج از اين نشأه و ورود در محاسبه الهيّه موجب حسرت هايى است كه عقل ما از ادراك آن عاجز است. ما تا در حجاب عالم ملك و خدر طبيعت هستيم از آن عالم نمى‏توانيم ادراكى نماييم و دستى از دور بر آتش داريم. كدام حسرت و ندامت و زيان و خسارت بالاتر از آن است كه چيزى كه وسيله كمال و سعادت انسان و دواى درد نقايص قلبيّه است و در حقيقت صورت كماليّه انسانيّه است، ما پس از چهل پنجاه سال تعب در راه آن از آن به هيچ وجه استفاده روحيّه نكرده سهل است مايه كدورت قلبيّه و حجابهاى ظلمانيّه شود، و آنچه قرّة العين رسول اكرم صلّى اللَّه عليه و آله و سلم است موجب ضعف بصيرت ما گردد يا حَسْرَتى علَى‏ ما فَرَّطْتُ فى جَنْبِ اللَّه. پس ای عزیز، دامن همّت به کمر زن و دست طلب بگشای و با هر تعب و زحمتی است حالات خود را اصلاح کن و شرایط روحی نماز اهل معرفت را تحصیل کن که اگر این وسیله از دست رفت وسایل دیگر قطع خواهد شد.»